Nieuw intersectoraal richtlijnenkader rond vrijheidsbeperkende maatregelen

Op 20 maart 2026 communiceerde Departement Zorg over een nieuw intersectoraal richtlijnenkader ontwikkeld voor de preventie en toepassing van afzondering en fixatie in de residentiële zorg. Deze richtlijn geldt ook voor de geestelijke gezondheidszorg.

Dit kader werd ontwikkeld door het Steunpunt Welzijn Volksgezondheid en Gezin in opdracht van de Vlaamse overheid. Het nieuwe richtlijnenkader werkt verder op de meest recente wetenschappelijke inzichten. Bovendien integreren de richtlijnen de bestaande documenten met aanbevelingen en zijn ze uitgebreid naar meer doelgroepen en situaties.

Voor wie is dit bedoeld?

Het richtlijnenkader is gericht op alle doelgroepen die verblijven of dagbehandeling volgen binnen residentiële voorzieningen en hospitalisatieafdelingen van de (forensische) geestelijke gezondheidszorg, de (forensische) jeugdhulp, de zorg voor personen met een handicap en de ouderenzorg.

Het richtlijnenkader bestaat uit twee richtlijnen:

• Preventie van afzondering en fixatie  in de context van agressie en escalatie, en  de toepassing ervan bij ernstig en acuut gevaar
• Preventie van afzondering en fixatie  in situaties zonder ernstig en acuut gevaar, en  de toepassing ervan met toestemming  van de zorggebruiker of zijn vertegenwoordiger.

Dit kader is gebaseerd op de gekende richtlijnen voor onze sector, wat de focus was van het project Omgaan met VBM en waarvan Psyche partner is. Het nieuwe richtlijnenkader is een update en uitbreiding van de eerdere richtlijnen (2021) en overschrijft deze. Inhoudelijk sluit het nieuw richtlijnenkader dus erg aan bij de oorspronkelijke richtlijnen.

Waarin verschilt dit van de eerdere richtlijnen?

Er zijn een aantal verschillen met de eerdere richtlijnen:

• De doelgroep werd uitgebreid.  
• Er is aandacht voor de toepassing van afzondering en fixatie in situaties zonder ernstig en acuut gevaar, mits toestemming van de zorggebruiker of diens vertegenwoordiger.
• De richtlijnen beschrijven de toelaatbaarheid van afzondering/fixatie voor verschillende doelgroepen, ook in situaties zonder ernstig en acuut gevaar.
• Structuur- en beslisbasis: de richtlijnen vertrekken niet vanuit de sector, maar vanuit de situatie (al dan niet ernstig en acuut gevaar, en de nood van de zorggebruiker).
• Er wordt rekening gehouden met verschillen in wetenschappelijke evidentieniveaus.

Daarnaast zijn er ook een aantal updates en toevoegingen gemaakt:

• Een geüpdatet overzicht van het (mensen)rechtelijk kader
• Toevoeging van een juridische disclaimer
• Elf nieuwe aanbevelingen voor mechanische fixatie in de multidisciplinaire richtlijn voor de preventie van afzondering en fixatie in de context van agressie en escalatie
• Zes bijkomende aanbevelingen voor mechanische fixatie in situaties zonder ernstig en acuut gevaar, met toestemming van de zorggebruiker of vertegenwoordiger

Meer info

Meer info vind je op Omgaanmetvbm.be 

Verdere informatie over de impact op beleid en Zorginspectie vind je op de website van het Departement Zorg. Bekijk ook de extra duiding over het nieuwe interdectoraal richtlijnenkader.